Zamek w Malborku – ciekawostki, które warto znać

Zamek w Malborku to największy zamek na świecie mierzony powierzchnią – większy niż niejeden zamek w Europie razem wzięty. Zbudowano go z od 12 do 15 milionów cegieł, był siedzibą wielkich mistrzów zakonu krzyżackiego i do dziś nie został w pełni odrestaurowany po zniszczeniach z 1945 roku.

Malbork przyciąga rocznie setki tysięcy turystów, ale większość z nich wychodzi z zamku z zaledwie ułamkiem historii, którą to miejsce ma do opowiedzenia. Oficjalne trasy zwiedzania pokazują sale reprezentacyjne i panoramiczne widoki z murów. Rzadziej mówi się o tym, jak wyglądało codzienne życie krzyżackich braci, po co zbudowano wieżę z wychodkiem ozdobioną diabłami i dlaczego zamek – mimo dziesięcioleci prac – nadal nie jest w pełni odbudowany. Poniżej znajdziesz te i inne fakty, które naprawdę zostają w pamięci po wizycie.

Jak wielki jest zamek w Malborku?

Powierzchnia całego kompleksu zamkowego wynosi około 21 hektarów – to więcej niż niejedna średniowieczna miejscowość. Dla porównania: chiński Zakazane Miasto w Pekinie ma ok. 72 hektarów zabudowy, ale jest budowlą pałacową, nie twierdzą obronną. Malbork jest oficjalnie uznawany za największy zamek na świecie pod względem powierzchni zajmowanej zabudowy.

Sam kompleks dzieli się na trzy części: Zamek Wysoki pełnił funkcję klasztorno-reprezentacyjną, Zamek Średni był centrum administracyjnym i rezydencją wielkich mistrzów, a Zamek Niski (Przedzamcze) zajmował się sprawami gospodarczymi i militarnymi. Łącznie jest tu ponad 250 pomieszczeń – od ogromnych sal rycerskich po wąskie korytarze serwisowe.

Liczba cegieł, z których wzniesiono zamek, szacowana jest na od 12 do 15 milionów. Skąd taki rozrzut? Dokładne zliczenie jest praktycznie niemożliwe – część cegieł jest ukryta w fundamentach, wypełnieniach murów i elementach odbudowanych po 1945 roku przy użyciu różnych materiałów. Szacunki opierają się na obliczeniach objętości murów i przeciętnej wielkości gotyckiej cegły. Przewodnicy żartobliwie nazywają zamek „największą kupą cegieł w Europie” – i trudno się z tym nie zgodzić patrząc na kilometr murów ciągnący się wzdłuż Nogatu.

Czym było gdanisko i dlaczego straszyło diabłami?

Gdanisko to jedna z najbardziej osobliwych budowli w całym kompleksie. Była to wysunięta poza mury zamku wieża latrynowa, połączona z główną bryłą zamku długim, krytym gankiem uniesionym nad fosą. Rycerze krzyżaccy korzystali z niej jak ze zbiorowej latryny – a nieczystości spadały wprost do fosy, skąd odprowadzała je rzeka Nogat.

Sam system był jak na czasy późnego średniowiecza przemyślany higienicznie: gdanisko stało z dala od kuchni i piekarni, a stały odpływ wody minimalizował ryzyko skażenia. Mimo to miejsce nie cieszyło się popularnością – zwłaszcza zimą, gdy marsz przez otwarty na wiatr ganek był prawdziwą próbą wytrzymałości.

Wejście do gdaniska zdobiono rzeźbami diabłów – według ówczesnych wierzeń to właśnie diabły zamieszkiwały miejsca nieczyste. Figury miały odstraszać złe duchy, ale efektem ubocznym była dość przerażająca dekoracja przy miejscu, do którego i tak nikt chętnie nie chodził.

Gdanisko w Malborku jest jednym z najlepiej zachowanych przykładów tego rodzaju budowli w Europie. Można je zobaczyć od zewnątrz, przechodząc wzdłuż murów Zamku Wysokiego.

Jak żyli Krzyżacy na co dzień?

Zakon krzyżacki był organizacją zakonną, więc życie braci podlegało regule klasztornej. Rycerze wstawali na modlitwy nocne, jadali wspólnie w refektarzu przy odczytywanym na głos fragmencie Pisma. Jadłospis był jednak znacznie bogatszy niż w wielu zachodnich klasztorach – zakon miał środki i zaplecze gospodarcze, by utrzymywać kuchnię na poziomie.

Wielka piwnica Pałacu Wielkich Mistrzów przechowywała wino i żywność w warunkach, które dziś nazwalibyśmy kontrolowanym chłodem. Grube mury kamienne utrzymywały niemal stałą temperaturę przez cały rok – latem niższą niż na zewnątrz, zimą wyższą. Było to rozwiązanie świadome i celowe, a nie przypadek architektoniczny.

Sypialnie braci zakonnych były skromne i niewielkie – reguła nie przewidywała luksusu. Wielki mistrz miał do dyspozycji reprezentacyjne komnaty, ale zwykli rycerze dzielili dormitorium. W zamku działały też szpital, piekarnia, browar, magazyny zbożowe i kuźnia. To był samowystarczalny organizm zdolny przetrwać długie oblężenie.

Kiedy zamek przeszedł w ręce polskie?

Po klęsce pod Grunwaldem w 1410 roku zamek nie padł – Krzyżacy zdążyli zorganizować obronę i polskie wojska nie zdobyły twierdzy szturmem. Ostatecznie Malbork przeszedł w polskie ręce dopiero w 1457 roku, podczas wojny trzynastoletniej. I to w dość nieoczekiwany sposób: zaciężni rycerze czescy, którym zakon nie zapłacił żołdu, sprzedali zamek polskiemu królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi za 190 000 florenów węgierskich.

Zamek w Malborku zmienił właściciela nie w wyniku zdobycia go szturmem, lecz dlatego że zaciężni żołnierze krzyżaccy dosłownie wystawili go na sprzedaż, gdy zakon nie uregulował należności.

Od tego momentu zamek stał się rezydencją polskich królów i siedzibą starostów królewskich. Stracił swój obronno-klasztorny charakter, a z czasem popadł w zaniedbanie. W XVIII wieku, pod pruskim panowaniem, zamieniono go częściowo na koszary i spichlerze, niszcząc przy tym wiele gotyckich detali.

Co zniszczyła wojna i co udało się odbudować?

W lutym 1945 roku Malbork znalazł się w strefie ciężkich walk. Radziecka artyleria prowadziła ostrzał przez kilka tygodni, niszcząc znaczną część Zamku Średniego i Przedzamcza. Szacuje się, że uszkodzeniu uległo około 50–60% substancji zabytkowej. Spłonęły dachy, wieże, drewniane stropy i bezcenne wyposażenie wnętrz.

Po wojnie zamek przejęło Wojsko Polskie, urządzając w nim muzeum historii polskiego oręża. Prace rekonstrukcyjne ruszyły stosunkowo szybko, ale były prowadzone w trudnych warunkach – brakowało materiałów, dokumentacji, a wiedza konserwatorska była niepełna. Część rekonstrukcji z lat 50. i 60. jest dziś krytykowana jako zbyt swobodna lub wykonana z nieodpowiednich materiałów.

Do dziś nie odbudowano w pełni kilku fragmentów Przedzamcza. Część murów pozostaje w stanie trwałej ruiny, która – paradoksalnie – stała się elementem ekspozycji muzealnej. W 1997 roku UNESCO wpisało zamek na Listę Światowego Dziedzictwa, doceniając nie tylko wartość historyczną, ale też sam proces długotrwałej, świadomej rekonstrukcji jako przykład godny naśladowania.

Co można zobaczyć w zbiorach muzealnych?

Muzeum Zamkowe w Malborku, działające od 1961 roku, gromadzi zbiory z kilku dziedzin. Najbardziej imponująca jest kolekcja średniowiecznego uzbrojenia – miecze, zbroje, kusze, groty bełtów – ale to nie wszystko.

Warto zwrócić uwagę na kilka kolekcji, które rzadziej trafiają na zdjęcia z wycieczek:

• Zbiory bursztynu – jeden z największych i najcenniejszych zbiorów w Polsce, obejmujący zarówno surowy surowiec, jak i wyroby artystyczne z różnych epok
• Ceramika i przedmioty codziennego użytku z okresu krzyżackiego, które pokazują, jak wyglądało życie zamkowe od strony kuchennej i gospodarczej
• Kafle piecowe i elementy dekoracyjne odzyskane podczas prac remontowych, dokumentujące oryginalny wygląd wnętrz

Warto zaplanować wizytę z zapasem czasu – przejście przez wszystkie dostępne trasy zwiedzania zajmuje co najmniej 3–4 godziny, a latem kolejki do kas i do wejścia na Zamek Wysoki mogą wydłużyć pobyt.

Czego turyści często nie wiedzą o Malborku?

W 2007 roku w plebiscycie „Rzeczpospolitej” zamek został wybrany jednym z siedmiu cudów Polski. To stosunkowo świeże wyróżnienie, które nie zmienia faktu, że przez lata twierdza była traktowana drugorzędnie w stosunku do Krakowa czy Gdańska.

Mało kto wie, że w XIX wieku zamek uratował pruski król Fryderyk Wilhelm IV, który zatrzymał plany rozbiórki ruin i sfinansował pierwszą poważną rekonstrukcję. Prace prowadzone przez Konrada Steinbrechta od 1882 roku przez blisko 40 lat były jedną z największych operacji konserwatorskich w historii Europy.

Bez pruskiej rekonstrukcji z przełomu XIX i XX wieku Malbork, który widać dziś, prawdopodobnie by nie istniał – większość jego gotyckiej bryły to wynik tamtych prac, a nie oryginalny stan z XIV czy XV wieku.

Warto też wiedzieć, że zamek nadal prowadzi aktywne prace konserwatorskie. Odwiedzający mogą czasem natknąć się na rusztowania lub wyłączone z trasy zwiedzania pomieszczenia. To nie błąd w planowaniu wizyty – to po prostu zamek, który wciąż jest w trakcie odbudowy, ponad 700 lat po swoim powstaniu.